Stroffelstiennen op de Langewal laten Gordyksters buigen voor vermoorde Joodse dorpsgenoten

GORREDIJK

De Duitse kunstenaar Gunter Demnig heeft vanmiddag op de Langewal tien Stolpersteine (Stroffelstiennen in het Fries) geplaatst voor huizen waarin Joden woonden die in de Tweede Wereldoorlog in concentratiekampen zijn vermoord.

Tekst en foto's Fokke Wester Gorredijk had in de achttiende en negentiende eeuw een grote Joodse gemeenschap. De straatnaam Sjoelstraat herinnert daar nog aan, evenals de Joodse begraafplaats aan de Dwersfeart. ,,En dy grutte Joadske mienskip hat mei soarge foar de bloei fan dit doarp'', zegt Ieke de Vries, samen met Coby van der Velde de initiatiefnemer van de Stroffelstiennen. In het begin van de twintigste eeuw liep het aantal Joodse inwoners om uiteenlopende reden snel terug. Bij het begin van de oorlog waren er nog maar zeventien, van wie veertien in de oorlog werden vergast door de Nazi's. De drie overlevers kregen terug in Nederland geen warm welkom. Zo kreeg Herman Leefsma, die maar liefst zes concentratiekampen overleefde, bij terugkeer in Gorredijk een belastingaanslag over de oorlogsjaren waarin een NSB'er zijn winkel had gerund. Leefsma emigreerde verbitterd naar Amerika en kreeg pas in 2000, bij zijn bezoek aan Simmer 2000, excuses aangeboden door toenmalig Opsterlands burgemeester Wim Cornelis. ,,Hoe't dy minsken nei de oarloch hjir opfongen binne, dat wie echt skandalich'', zegt Ieke de Vries. Alles presiis De Vries en Van der Velde hoorden drie jaar geleden van het project van Demnig en besloten er voor te zorgen dat ook in Gorredijk Stroffelstiennen in de stoepen zouden komen. Dat het zo lang heeft geduurd, heeft te maken met persoonlijk leed, ambtelijke molens en administratieve zorgvuldigheid, vertelt De Vries. ,,Doe't de gemeente ien kear akkoard wie, moasten wy in hiel soad formulieren ynfulle foar it koördinaasjepunt yn Berlin. Se wolle echt alles presiis op papier ha, nammen, datums en alles. Demnig komt twa kear yn't jier in wike nei Nederlân en dan wol er yn dat koarte skoftsje tiid safolle mooglik stiennen yn stoepen sette. Fan'e moarn hat er bygelyks noch yn Stienwyk stiennen lein. Foar de simmer ha wy al te hearren krigen dat Demnig hjir op 7 desimber wêze koe en doe binne wy begûn mei it organisearjen fan dizze betinking.'' Voor Gunter Demnig (69) is het plaatsen van Stolpersteinen een levenswerk geworden. Hij reist er voor door heel Europa. Op 16 december 1992, de vijftigste verjaardag van het bevel van Heinrich Himmler tot deportatie van duizend Roma en Sinti, plaatste Demnig voor het stadhuis van zijn woonplaats Keulen een steen met daarop een messing plaatje met de eerste regels van dit bevel. Op 4 januari 1995 plaatste hij in Keulen de eerste Stolpersteine, toen nog zonder toestemming van de autoriteiten. In mei 1996 plaatste hij, eveneens zonder toestemming, 51 Stolpersteine in de Oranienstraße in Berlin-Kreuzberg. Medio 2016 had hij al 57.000 Stolpersteine geplaatst in 1600 steden en dorpen in twintig landen en inmiddels staat de teller op 60.000. Geen routine ,,Ja, het is elke keer weer een emotionele gebeurtenis om zo'n steen te plaatsen in het bijzijn van de familie van de slachtoffers. Het is voor mij nog altijd onbegrijpelijk wat er destijds gebeurd is. Het is nog steeds geen routine geworden, ook na 60.000 stenen niet'', zegt Demnig. De gedenktekens worden niet alleen geplaatst om Joodse slachtoffers te herdenken, maar ook Sinti en Roma, politieke gevangenen, homoseksuelen, Jehova's getuigen en gehandicapten die door de nazi's verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. De kunstenaar noemt ze Stolpersteine omdat je erover struikelt met je hoofd en je hart, en je moet buigen om de tekst te kunnen lezen. ,,Zo maak je een buiging naar het huis waarin de slachtoffers woonden.'' Op de stenen zijn, in een messing plaatje, de naam, geboortedatum, deportatiedatum en plaats en datum van overlijden gestanst. De kleine stenen (10 x 10 cm) werden lange tijd allemaal door de kunstenaar zelf gemaakt en geplaatst. Genoodzaakt door de stormachtige ontwikkeling van het project laat hij zich tegenwoordig door een bevriende kunstenaar ondersteunen. In het centrum van Drachten werden deze zomer stenen geplaatst door nabestaanden van vermoorde Joden. Langewal Burgemeester Ellen van Selm hield vanmiddag een toespraak voor het pand Langewal 28, de plaats waar in de Tweede Wereldoorlog manufacturier Jozef Leefsma met zijn gezin woonde. Van dit gezin overleefden alleen moeder Bep en zoon Herman de oorlog. Hier zijn steentjes gelegd voor Jozef en zijn kinderen Isac, Magda, Jaapje en schoondochter Dina de Vries. Vervolgens werden voor nummer 38, waar in de oorlog de woning van slager Marcus Colthof stond, steentjes gelegd voor Marcus, zijn vrouw Liena Gudema en hun dochter Esther. Voor het pand nummer 48 tenslotte werden steentjes gelegd voor Bram Leefsma en zijn echtgenote Matje Leefsma-Wolf. Hun zoon Izak Leefsma hield een korte toespraak. Daarna legde hij bloemen op de Stroffelstiennen, samen met zijn dochters Jenneke en Liesbeth. De overige vier steentjes zijn voor Elias van der Kaars, zijn echtgenote Johanna Goldsmith en zijn broer Mennie van der Kaars. Zij woonden aan de Kerkewal 56. Voor de alleenstaande Bertha Scholten komt een steentje aan de Hoofdstraat. Haar woning met winkel stond op de plek waar nu het Keukenhuys is gevestigd. Kijk op onze Facebookpagina voor een kort filmpje met de toespraak van Izak Leefsma en beelden van de plaatsing van alle tien de stenen op de Langewal.

Auteur

Fokke Wester