Oer de Brêge | Appie Venema: ‘It lân is dea en dat docht my sear’

Redacteur Fokke Wester ontmoette op de Hoofdbrug van Gorredijk Appie Venema (65) uit Terwispel. Zijn grote passie is de natuur

Jo komme oarspronklik ek út Terwispel?

Ja. Ik ha myn libbenlang op de selde boerderij wenne. Ik wenje der no noch, allinnich. Ik bin wat in, no, se sizze, in eksintryk figuer.

Is dat sa?

Ja, wol in frjemd persoan.

No, dat is moai, want de apartste ferhalen binne it leukst foar dizze rubryk.

Ik bemoei my net safolle mei de maatskippij. Ik bin in echte natuerman. En sjoch, ik ha de legere skoalle dien en dêrnei ha'k twa jier de legere lânbouskoalle op 't Fean dien. Dêr hie'k sels net om frege, om dêrhinne. Ik tink dat dat fia myn heit gong is, dy hat tocht: myn soan moat boer wurde. Ik ha der twa jier hinne gong en doe befoel my it lespakket net. It gie allinnich mar oer de lânbou, it wie in hiel ienfâldich lespakket. Ik hie doe al in gefoel: dit sit net goed, der sit neat oer de natuer by.

Jo wienen as jonkje al beseten fan de natuer?

Ja, presiis. As lyts peuterke al, hin? Gong'k it fjild yn, mei ús heit, mar ik seach mear nei de fûgels en de blommen as nei it fee. Mar ik wie ek wol wat boer hear, dat siet ek wol yn my.

In boer is fan aard in na-tuerman, liket my.

Dêr is it mei begong, no?

Mar jo hawwe it idee dat jo in bytsje twongen binne om dy agraryske oplieding te folgjen?

It is my noait frege fan wêr wolst hinne.

As se wol frege hienen, hienen jo dan wol in idee fan wat jo woenen?

Nee, ik hie gjin idee wat ik... it wie in simpele tiid, no?

Jierren sechtich, dan hienen jo as bern ek net safolle yn te bringen. Mar as jo no werom sjogge, wat hienen jo dan dwaan wollen?

No sjoch, ik fytste altyd in dykje del, dêr wenne de

doarpsjager. Dy hienen jo doe noch. Dy hie ek bining mei it fjild, it wie in echte natuerman. Dy hat in kear hiel wize wurden tsjin my sein. Hy sei: Appie, it is net sa moeilik om in diersoart út te roeien, hear! Dat ha'k wol ûnthâlden. Dat kin it minskdom dwaan, de skiednis sit dêr fol fan. No ja, om it ferhaal kompleet te meitsjen: doe hienen jo noch it âlde lânskip. Ik wit net oft jo dat noch kinne, jo binne fan letter...

Ik bin ek al hast sechstich.

Oh ja, no, dan kinne jo jo dat noch wol foar de geast krije. Doe ha wy wat krigen, dat fûnen de boeren prachtich, dat hjitte fan ruilferkaveling. Mar doe gie by my al in ljochtsje op: dit komt net goed. Myn heit wie foar de ruilferkaveling en ik wie tsjin.

Wie jo heit in grutte boer trouwens?

Nee, myn heit wie in fergaderboer. Hy wie boer, mar hat ek foarsitter west fan de Friese Maatschappij van Landbouw toendertiid, fan it gewest Opsterlân-West. Mar yn dy ruilferkaveling seach ik it begjin fan de fernietiging fan de natuer. Dat wie ruilferkaveling De Feanpolders, it is by ús begûn yn 1973/'74. By de Dûker, dêr hienen wy it lân, allegear lytse hoekjes lân. Se neamden ús ek wol de hoekjeboeren. Allegear lytse hoekjes, mar dat wie krekt wat se no neame de biodiversiteit. Ik ha alles meimakke, de hoantsen noch, hin? De kemphaan, ik kin it plak fan it nêst noch oanwize, de wettersnip, alles kaam dêr foar yn it fjild. Mar ja, doe kaam dy ruilferkaveling. En doe hie ik al in hiel naar gefoel oer my, ik tink: dit komt fout. Ik ha my der hiel bot yn ferdjippe...

Doe wurken jo al op de buorkerij fan jo heit.

Doe wurke ik al by ús heit, ja. Ik ha twa jier nei de lânbou-skoalle gong en doe bin ik der út eigen frije wil mei stoppe. Ik hie dat net oerlein mei ús heit, mar de lesstof dy befoel my net, want der siet hielendal neat fan de natuer by. Ik kin my it gesicht fan dy direkteur noch herinnerje. Foar de grutte fakânsje namen wy ôfskie fan de direkteur, dat wie direkteur Duursma. Ik joech him in hân, yn dy hiele rige fan jonges dy't by him lâns rûnen, ik seach him yn'e eagen en ik krige wat, ik tocht: dit moat der út, hin? Dat welde yn my op. Ik sei: Duursma, jo sjogge my hjir net wer. Dy man dy seach sa raar, krekt as hie er in slokje jittik naam. Hy sil wol toch ha, dat is in frij brutale jonge. Mar ik wie wol seker fan myn saak.

En wat wie de konsekwinsje dêrfan? Jo koenen dus net mear nei skoalle.

Nee, de konsekwinsje wie, en dat besefte ik doe noch net, mar ik bleau thús. En de konsekwinsje wie dat ús heit trije wike net tsjin my praat hat.

Sa lulk wie er.

No, lulk, de man wie net gau lulk.

As ien trije wike net tsjin dy praat, dan is er dûm.

Hy hat him der net tsjin my oer útlitten.

Hy hat him noait tsjin jo utere, dat er lulk wie of teloarsteld.

Nee, dat hat er noait tsjin my sein. Hy sil wol tocht ha... Sjoch ik hie as jonkje al wat oer my, ik libbe fan lyts ôf al hiel bewust yn'e wrâld, ik seach wol wat der om my hinne gebeurde. En omdat ik in natuerman wie, wienen der in protte dingen dy't my tsjin it boarst stuiten. Ik sis altyd mar, 95 prosint fan de befolking tinkt dat wy wol oerlibje kinne sûnder biodiversiteit. Mar dat is in grutte misfetting. Minsken kinne net sûnder biodiversiteit.

Biodiversiteit hâldt yn dat elk skepsel syn rûmte krijt en syn eigen plak yn de piramide ynnimt.

Presys, de iene yt de oare, dus dat is in ketting, in oanien-skeakeling. Mar de massa dy wit dat net. Dy ferdjippet him dêr ek net yn. Ik ha der hielendal net foar leard, hear. Mar foar de ruilferkaveling hienen dy boeren allegear lytse stikjes lân en sa hâlden se sûnder dat se it wisten de biodiversiteit yn stân. Se hienen faak lân kilometers fan hûs, dat waard hiel let meand, dus dêr krigen dy greidefûgels alle tiid om de jongen grut te bringen.

Troch dy ruilferkaveling binne al dy lytse hoekjes by inoar foege...

By ús is it ûnherkenber. Der is in grutte dyk trochhinne kaam, dat is no in racebaan. Jo meie der 60, mar se ride der 120. Mar fan dy hiele natuer dy't der doe wie, ik sis it krú, is no noch gjin persint oer.

Nee hin?

Alle greidefûgels binne fer-dwûn.

It lân is echt dea?

It lân is sa dea as in pier.

Mar jo binne dus by jo heit op de buorkerij kaam en jo ha dy pleats ek oernaam?

Eh, no ja, dat gong sa, ik bin op de boerderij bleaun en ik hie gjin kosten foar eigen húsfesting en sa. Ik koe dus sparje. Ik wie ek noait mei it jongfolk, dat stie my al tsjin, Ik ha in pear kear mei jonges op en út west en dy dienen it sa raar, ik tink dat is hielendal neat foar my.

Jo hienen gjin sin oan stappen.

Nee. Dat ha'k noait dien.

En wat ha jo der no oan dien om dy diversiteit werom te krijen. Want jo sieten dus yn de posysje om der wat oan te dwaan. Wannear ha jo de boerderij oernaam?

Eh, no, dat is net trochgong. Us heit merkte dus: dy jonge wol net boer wurde, want dat moast allegear grutskalich en dêr hie'k gjin sin oan, dus yn 1980 hat ús heit it melkfee fuort dien. Doe soenen wy earst noch ferhûzje, nei't doarp, in hûs bouwe litte, mar dat is der ek net fan kaam. Dus doe binne wy dêr hingjen bleaun. Myn broer wie al troud en myn suster letter ek en ik bin as ûngetroude soan by myn folk hingjen bleaun.

Se libje noch?

Nee, ús mem is yn 2005 weirekke en ús heit yn 2010. Doe sei myn broer, nei it overlijden fan ús mem: wat wolsto no? Want ja, as ús heit overlijdt, dan moat de saak út inoarren. No ja, ik sei: ik wol hjir graach bliuwe. Hy sei: dan moatte wy nei de notaris, dan moat dat op papier, no? Want op in geven momint moatte myn broer en suster ek har diel ha, no?

Dy moasten jo útkeapje.

Ja. Ik hie gelokkich sparre, dus ik koe se betelje. Sjoch, ik naam neat, ik gong net fuort en ik ha noait mei fakânsje west, dus ik koe hiel sober libje. Ik koe wol in bytsje sparje, want ik hie rinte op rinte.

Ja, tsjintwurdich is dy rinte niks mear, mar...

Nee, mar doe yn dy tiid... Dus ik hie genôch sparre en ik bin skuldenfrij. En ik libje noch hiel sober, ik bin wat in apart gefal, ik libje net sa't de massa... Ik keapje allinnich wat ik ite moat, klean kin ik hiel lang mei ta en fakânsje en sa kin my hielendal neat skele.

Jo seinen al: ik stean in bytsje bûten de maatskippij. Sa fiele jo dat?

Ja. En de maatskippij dy lokket my ek net oan. Ik haw ek noait yn't doarp west by ferienings en sa. Dat hie'k as jonkje al, doe haw ik ris wat belibbe yn't doarp. Ik tink: ik hear hjir hielendal net by. Ik tink: moai bûtenút bliuwe. En ik bin wol gelokkich.

Wat wie dat?

No, dat wie op de legere skoalle, dat wie net in moaie tiid.

Jo waarden as bûtenbeentje pest?

Ik, ik bin ek wol pest, ja, ik bin ek wol pest. Net dat'k dêr wat fan oerhâlden ha. Mar ik bin no, eh, ik ha wol wat meimakke yn't libben, ik stean myn mantsje no wol, hear.

En jo prebearje om hûs hinne de natuer wer in bytsje te herstellen...

Presiis, dêr doch ik alles oan. Dêr set ik my folslein foar yn. By myn buorkerij, foar en achter, dat is hielendal ferwyldere, natuer. De buorlju sille der wol skande fan sprekke, se sizze it net tsjin my, mar ik ha wolris in opmerking heard. Mar ik fyn dat machtich. En yn dizze, sis mar tropyske simmer, ha'k in enoarme hoeveelheid ynsekten wer. Want ik wie froeger altyd in fûgelman, mar ik fokus my no op ynsekten. Ik moat der ek noch wat mear oer leare, mar ik ha in weareld oan ynsekten fan't simmer op 't hiem. En dêr binne de prachtichste bistjes by. Juster noch, en wy binne al mids oktober, hie'k noch in dagpauwoog, in stik as wat witjes en noch in bont zandoogje. Doe't ús heit en men noch libben, doe koenen jo fan't hiem wol ite, doe wie't echt steryl, mar no't ik sels baas bin, kin ik it ferwylderje litte, no?

Ja. En is jo hiem dan it nije begjin, sa moat it wer wurde?

Ja, hoe't it wurde moat, nee dat kin fansels net oeral sa, net alle boeren kinne har lân sa... Der moat ek produksje wêze. Mar dit lytse postsegellantsje Nederlân, dat sil de hiele wrâld wol eefkes fan iten foarsjen. Dat is in foute gedachte. Want ús lânskip, ús feanlânskip, kin him mjitte mei de Alpenweide, kwa biodiversiteit en blommen. Dat koe. Mar wat der no gebeurd is, dat sjogge jo om jo hinne as jo bûtenút ride, guon minsken fine dat in prachtich gesicht, al dat grien, mar der is neat mear.

Landschapspijn, neame se dat tsjintwurdich.

Ja, presys! Dat haw ik en dan bin ik ien fan de erchsten yn Fryslân dy't dêrfan te lijen hat.

It docht jo echt sear.

Ja, ik fyn it freeslik dat de minsken sa mei har eigen leefomgeving omgeane. En it slimste is noch, dat se net beseffe dat se mei harren eigen takomst spylje.

Dy jager sei al: útroeie is maklik. Mar in soart

werombringe is ûnmooglik, hin? Wat ien kear fuort is, is fuort.

Presys. Jo begripe my wol. Wat ien kear fuort is, dat krije jo net werom. En dat mei dy greidfûgels, dat grypt my echt oan.

En sitte der no wer ljippen by jo op it lân?

Nee, dat is gebeurd.

Dy komme net wer.

Nee. De boer dy't der no sit hat ek earlik tsjin my sein, want ik haw him der wol op ferge hear, hy sei: Appie, ik ha gjin boadskip oan de na-tuer, dat past net yn ús systeem. En dat kloppet ek, want it is in siik systeem. De boeren beseffe it sels net, se kinne miskien ek net mear oars.

As de natuer net yn dat systeem past, dan doocht it dochs net. Want de minske is ommers ek natuer.

Ja, mar dy mient dat hy bûten de natuer libje kin. Dat is de misfetting. Wy kinne net bûten de natuer libje. Dêr binne wy wol mei bezich, dat sjogge jo weareldwijd.

Ik tink dat jo boadskip dúdlik is, wy moatte better op ús wrâld passe.

Ja, folle better, want it komt sa net goed.