Zerken op Joodse begraafplaats Gorredijk weer leesbaar

Gorredijk

Wie de Joodse begraafplaats aan de Dwersfeart bij Gorredijk bezoekt, kan weer lezen wie er begraven liggen.

De afgelopen dagen zijn de verweerde zerken opgeknapt door een grote groep vrijwilligers. Het schoonmaken en herstellen van de grafmonumenten wordt georganiseerd door de Werkgroep voor het Onderhoud aan Joodse Begraafplaatsen van de Stichting Boete en Verzoening met Israël en Anderen. Een van de vaste vrijwilligers is Marie Bergsma (77) uit Steenwijk. Zij werkt al meer dan tien jaar mee om door heel Nederland gedurende een week werk te doen op Joodse begraafplaatsen.

Caravan

,,Meestal gaan we in de caravan, dan overnachten we in de buurt. Dit keer kon ik gewoon elke dag op en neer rijden’’, vertelt ze. Het klusje van dit jaar had voor haar nog een bijzondere betekenis, omdat ze lang in Gorredijk heeft gewoond. ,,We zijn er al weer twintig jaar weg, maar we hebben er dertig jaar lang een zaak gehad. En toen we hier woonden mochten we ook al graag naar deze begraafplaats gaan. Veel Gorredijksters weten niet eens dat dit er is. En vooral nu alles weer leesbaar en toonbaar is, is het echt een aanrader.’’

Voor Marie Bergsma is het herstelwerk vooral een gebaar van verzoening. ,,En genezing. We merken aan de Joodse mensen die soms langskomen ook dat het heel erg gewaardeerd wordt, die zijn er vaak diep door geraakt.’’ Een gebaar van vriendschap en een daad uit dankbaarheid, zo wordt de actie omschreven in een folder van de Stichting, die wordt gevormd door christenen uit diverse kerken.

Zestig mensen

Mensen van de werkgroep hebben vooraf al voorbereidingen getroffen, zoals het verwijderen van mos en algen van de zerken, het rechtzetten van scheefgezakte stenen en het repareren van beschadigingen. Als laatste worden de teksten weer leesbaar gemaak en daaraan hebben deze week in Gorredijk zo’n zestig mensen gewerkt. Ook de begraafplaats is opgeknapt, door onkruid te wieden, bomen te snoeien en paden te herstellen. Tegelijk was er een ploeg van meer dan honderd vrijwilligers actief in Leeuwarden. Nu de klus in Gorredijk is geklaard gaat Marie Bergsma morgen ook naar de Friese hoofdstad.

De werkzaamheden zijn ook bedoeld als boetedoening, stelt de Stichting, omdat ook de kerken hebben bijgedragen aan de achtervolging, vernedering en uitroeiing van de Joden door de eeuwen heen. ,,Met veel andere christenen voelen wij een diepe pijn en schamen wij ons over deze gebeurtenissen. Wij voelen ons persoonlijk niet schuldig aan deze wandaden, maar wij voelen ons wel verantwoordelijk om de pijn die hierover bij heel veel Joodse mensen leeft te helpen verzachten'', aldus de Stichting in een promotiefolder. Marie Bergsma kan die motivatie van harte onderschrijven. ,,Het werk van Hitler kun je niet los zien van alles wat er daarvoor is gebeurd. Dat zijn eeuwen van leed geweest.’’ De Stichting heeft geen dubbele agenda, stelt de folder met nadruk: ,,Bij dit alles wordt niet gestreefd naar evangelieverkondiging onder Joden, ook niet bedekt of in het geheim.''

Auschwitz

De Werkgroep is al actief sinds de jaren zeventig, toen de grote Joodse begraafplaats van Warschau werd opgeknapt. In 1995 gingen tachtig mensen aan het werk in het voormalige concentratiekamp Auschwitz-Birkenau en ook werd de Joodse begraafplaats bij Auschwitz-stad verzorgd. Verder werd ook herstelwerk verricht in Oekraïne en het Portugese Lissabon.

Sinds 1984 wordt ook in Nederland gewerkt aan Joodse begraafplaatsen, door teams van 15 tot soms wel 100 mensen. Het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap wijst elk jaar de begraafplaatsen aan waar het onderhoud het meest dringend is. Daarnaast vragen Joodse gemeenten de Stichting om hulp als ze hun eigen begraafplaatsen zelf niet goed meer kunnen onderhouden.

Grafrust

Dat voor het herstel van begraafplaatsen en zerken is gekozen, heeft vooral te maken met de belangrijke plaats van het graf in de Joodse traditie en voorschriften. De band met het voorgeslacht is erg sterk en daarom blijven Joden de graven van gestorven familieleden bezoeken. Het is een Joodse regel dat begraafplaatsen niet worden geruimd. Die eeuwigdurende grafrust is in Nederland ook wettelijk vastgelegd in 1814, vertelt Eduard Huisman, die voor het N.I.K. consul-beheerder is van 176 van de 214 overgebleven begraafplaatsen in Nederland.

,,Dat zijn vooral de begraafplaatsen van de verdwenen Joodse gemeenten in Nederland, zoals die van Gorredijk. Veel daarvan zijn verdwenen in de Tweede Wereldoorlog, toen 107.000 van de 140.000 Joodse Nederlanders zijn omgebracht. De Joodse gemeente van Gorredijk was eigenlijk al eerder verdwenen, omdat de mensen van hieruit verhuisden naar grotere plaatsen als Leeuwarden, Heerenveen en Drachten.''

Rustoord, geen lustoord

Het opknappen van de begraafplaatsen, zoals deze week in Gorredijk en Leeuwarden gebeurt, is volgens Huisman niet in strijd met de traditionele grafrust. ,,Een begraafplaats is een rustoord, geen lustoord, hoor je wel eens. Maar dat betekent niet dat je het niet mag onderhouden. Het moet er natuurlijk wel een beetje netjes uitzien. Dus de omgeving mag worden aangepakt en de stenen mogen recht worden gezet en opgeknapt, maar aan de graven zelf komen we niet. Er gaat geen schep de grond in.''

De huidige opknapbeurt kan ook leiden tot een betere toegankelijkheid, stelt Huisman. ,,Joodse begraafplaatsen hebben ook een historische en culturele betekenis, niet alleen voor ons als Joodse gemeenschap, maar ook voor de streek waarin ze liggen. De Joden van Gorredijk hebben uiteraard ook een rol gespeeld in de ontwikkeling van het dorp. Deze begraafplaats is daar eigenlijk het laatste tastbare symbool van.''

Picknicken

Aan een toeristische rol voor het terrein aan de Dwersfeart worden echter wel voorwaarden gesteld. ,,Ook daarbij gaat het om de grafrust. Het is niet de bedoeling dat mensen er gaan picknicken, dat kinderen om de grafstenen heen spelen en dat mensen over de graven lopen. Volgens de Joodse traditie en regels is ook betreding van de begraafplaats op de Sabbat en Joodse feestdagen niet toegestaan. Er is beslist geen bezwaar tegen bezoek, maar een Joodse begraafplaats is geen plek om te eten en drinken, geen plek voor recreatie. De Joodse begraafplaats heeft voor ons eenzelfde heiligheid als een synagoge. Dat betekent ook dat mannen het hoofd bedekt houden.''

Christen kan men worden uit keus, Joods is men door afstamming. Dat maakt de band met het voorgeslacht sterker, stelt de Werkgroep Verzoening. ,,De grafstenen zijn voor hen zoiets als een identiteitsbewijs, omdat Joodse archieven vaak vernietigd zijn.'' Voor een volk dat voortdurend met uitroeiing is bedreigd is het volgens de Stichting belangrijk om een plaats te hebben waarvan je tegen je kinderen kunt zeggen: ,,Hier liggen onze voorouders, zij hebben geleefd, zij hebben bestaan.'' Daarmee vormen de grafstenen het tastbare bewijs voor de Joodse geschiedenis.

Mooiste

Voor Eduard Huisman heeft de begraafplaats van Gorredijk, die hij een van de mooiste van Nederland noemt, ook een persoonlijk tintje. ,,Een deel van mijn voorouders ligt hier, en mijn betovergrootmoeder Rebecca van Leer is in Gorredijk geboren. Ik ben een van de weinige Nederlandse Joden van wie de stamboom in Nederland tot 400 jaar terug gaat.''

Ook zijn familie is in de oorlog zwaar getroffen, vertelt Huisman. ,,Mijn moeder heeft mij pas drie jaar voor haar dood, ze was toen 83, verteld over de oorlog. Van haar familie zijn in tweeënhalf jaar tachtig mensen verdwenen. Dat is een hele straat vol. Van mijn vaders kant zijn zestig mensen vermoord. Dat is een last die niet alleen die eerste generatie, maar ook mijn generatie nog altijd met zich meedraagt. En door mijn werk heb ik er natuurlijk dagelijks mee te maken. Die geschiedenis is onbegrijpelijk, maar anti-semitisme leeft nog steeds. Ook daarom is het belangrijk dat het Joodse cultureel erfgoed beter zichtbaar wordt gemaakt.''

Stroffelstiennen

Tot de vrijwilligers die in Gorredijk aan het werk waren behoren Willemien Terpstra-Vermeulen en Sofia Krol uit Drachten. Zij hebben zich vooral gericht op het herstel van de grafstenen van de familie en voorouders van Hennie Zilverberg, de Turksma's en de Van Leers. Sofia Krol en Terpstra-Vermeulen zijn bij het leven van deze Joodse families betrokken geraakt toen zij zich in 2016 en '17 inzetten voor het plaatsen van Stroffelstiennen voor de Drachtster Joden die in de oorlog zijn vermoord door de nazi's.

,,It is hiel bysûnder om de stien te sjen fan de pake fan Hennie Zilverberg, de âlden fan Mozes en Jacob van Leer en de Turksma's en de stien fan Jacob van Leer, dy't krekt foar de oarloch op syn 45-ste weirekke is. Syn widdo Veronica Esje Van Leer-Zwarts is mei harren soan Mozes (16) en de beide dochterkes Vrougje (14) en Dina (10) fermoarde yn Auschwitz'', zegt Sofia Krol. Zij kwam in aanraking met het werk aan de Joodse begraafplaatsen door een werkgroeplid, die het boekje over de Drachtster Stroffelstiennen las.

Emosjoneel

Het werken aan de stenen was voor beide vrouwen een bijzonder karwei, en niet alleen omdat het zo warm was. ,,Willemien en ik ha dit op persoanlike titel dien, om't wy sa belutsen west ha by dizze famyljes troch de stroffelstiennen. It wie om dy reden hiel emosjoneel om dit foar harren dwaan te kinnen. De nammen fan de famyljes kamen ûnder ús hannen opnij te foarskyn.''

In een rustpauze hebben Krol en Terpstra de andere vrijwilligers verteld over de Stroffelstiennen van Drachten. ,,Dy oare dielnimmers, dy't oeral wei kamen, woenen graach ús ferhaal hearre, dêr hienen se spesjaal tiid foar ynromme. Sa waard de belutsenheid mei de famyljes noch grutter.''

Willemien Terpstra vertelde hoe Hennie Zilverberg als klein meisje bij haar grootouders ondergedoken was. De naar Amerika geëmigreerde Zilverberg legde in 2016 de eerste Stroffelstiennen voor haar vermoorde familieleden en kwam dit jaar terug naar Drachten om de Drachtster dodenherdenking mee te maken en een krans te leggen bij het monument voor de vermoorde Joden. ,,It boekje fan de Stroffelstiennen hat yn Californië de hiele Joadske gemeente troch west. Wy hawwe har mei it projekt in hiel lyts bytsje har famylje werom jûn.''